आपले आकाश

चंद्रावर पाणी!!!

2010-10-25T16:48:00.005+05:30

चंद्रावर पाण्याचा अंश आहे या वैज्ञानिकांच्या दाव्याला वर्ष पूर्ण होत नाही तोपर्यंत लगोलग चंद्रावर पाण्याचा मुबलक साठा असून तेथे स्वतंत्र पाणी प्रक्रिया असल्याचा दावा नासाच्या वैज्ञानिकांनी केला आहे. यामुळे चंद्रावर पाणी असल्याचा वैज्ञानिकांचा दावा योग्य ठरला आहे असे वाटते.

चंद्रावर मोठ्‍याप्रमाणावर रासायनिक हालचाली होत असल्याचे नासाच्या ‘लुनार कार्टर ऑब्झर्वेशन अ‍ॅण्ड सेन्सिंग सॅटेलाईट’ आणी ‘लुनार रिकोनेन्स ऑर्बिट’ या दोन उपग्रहांद्वारे केलेल्या अभ्यासातून दिसून आले. चंद्रावरील हे पाणी काही भागात प्रामुख्याने बर्फाच्या स्वरुपात आढळले. या सर्व गोष्टी कायम अंधारात असणाऱ्या चंद्राच्या पृष्ठभागावर असल्याचे नासाचे मुख्य लुनार वैज्ञानिक मायकल वागोर यांनी सांगितले. सध्‍याचा अभ्यास केल्यावर त्यांच्या असे लक्षात आले की चंद्रावर बर्फाचे खडक आहेत म्हणजे तेथे नक्‍किच पाण्याची स्वतंत्र अशी पद्धती असणार किंवा तेथे तो एक रासायनिक हालचालींचा परिणाम असेल. यापुढे नासा चंद्रावर हे बर्फाचे खडे कोठे आहेत, तेथे पाणी कसे आले आणि त्या पाण्याचे बर्फ तयार होण्याची नेमकी पध्दत कशी आहे या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणार आहे।

- सौजन्य महाराष्ट्र टाईम्स आणी नासा

दिलगिरी

2010-09-28T10:19:00.001+05:30

काही अपरीहार्य कारणामुळे आम्ही आपणास खगोल शास्त्रासंबंद्धी माहिती पुरवू शकलो नाही त्याबद्दल आम्ही दिलगिरी व्यक्त करतो. तसेच या पुठे आपणास खगोलविषयक उपयुक्त माहिती पुरवण्याचा प्रयत्न करु.

सुदेश रा. धोत्रे.

आपले आकाश

गुरु दर्शन

2010-09-27T17:24:00.002+05:30

हे छायाचित्र गुरु ग्रहाचे आहे. सोबतचे छायाचित्र श्री. अमोल र. भाईंदरकर यांनी नेरुळ - जुईनगर, नवी मुंबई येथून एपीटेक डीव्ही-६८ या ८ मेगा पिक्सेलच्या डिजिटल कॆमेराने दिनांक २१ सप्टेंबर २०१० रोजी रात्री ११.०० वा. ५ इंची रिफ्ल्याक्टर टेलिस्कोप मधून टिपले आहे. हे छायाचित्र टिपताना वातावरण ढगाळ तसेच पावसाळी असल्यामुळे बराच वेळ लागला.

आकाशगंगा २

2010-09-27T17:23:00.001+05:30

सोबतचे छायाचित्र श्री. अमोल र. भाईंदरकर यांनी वांगणी येथून निकॉन डी-६० या डिजिटल एस. एल. आर. या कॆमेराने टिपले आहे.

आकाशगंगा - १

2010-09-27T17:20:00.003+05:30

या छायाचित्रात तुम्हाला आकाशगंगे बरोबर एक उल्कादे़खील पडताना दिसेल. सोबतचे छायाचित्र श्री. अमोल र. भाईंदरकर यांनी वांगणी येथून निकॉन डी-६० या डिजिटल एस. एल. आर. या कॆमेराने टिपले आहे.

दिनांक १ ऑगस्ट २००८ चे खग्रास सुर्यग्रहण

2008-08-14T19:38:00.002+05:30

हे सुर्यग्रहण संध्याकाळी ४.२७ मिनिटांनी सुरु झाले आणि संध्याकाळी ६.०२ वाजेपर्यंत होते.
हे विलोभनिय सुर्यग्रहणाचे छायाचित्र श्री. अमोल भायंदरकर यांनी जुईनगर, नवी मुंबई येथुन घेतले.

तसेच आत्ता दिनांक १६ ऑगस्ट २००८ चे चंद्रग्रहण रात्रॊ ११.०० वाजता पहायला विसरु नका.

धूमकेतू

2008-07-04T16:14:00.001+05:30

धूमकेतू ओळखणे तर फारच सर्वात सोपी गोष्ट आहे. धूमकेतूने साधारणपणे सूर्यमालेत प्रवेश केला की आपल्याला धूमकेतूची शेपटी दिसते. या शेपटीमध्ये बर्फाच्छादित धुळीकण असतात.
धूमकेतू जसजसा सूर्याच्या जवळ यायला लागतो, त्यावेळी हे बर्फाच्छादित धुळीकण वितळून धूमकेतू पासून वेगळे होतात आणि या धुळीकणांची एक शेपटी तयार होते. धूमकेतू जसजसा सूर्यापासून दूर जात जातो तशी त्याची शेपटीसुद्धा दिसेनाशी होते. हे धूमकेतू आपणास जेव्हा मंगळ ग्रहाच्या कक्षेत प्रवेश करतात तेव्हापासून ते दिसावयास लागतात.
वर दिलेल्या छायाचित्रातील ग्रहांवर क्लिक केल्यावर त्या ग्रहांची माहिती मिळेल.

नेपच्यून

2008-06-24T14:51:00.001+05:30

नेपच्यून हा सूर्यमालेतील आठवा ग्रह. हा ग्रहसुध्दा दुर्बिणीशिवाय दिसत नाही. नेपच्यूनचा शोध ४ ऑगस्ट १९४६ रोजी लागला. नेपच्यून हा युरेनस ग्रहाच्याही पूढे एक अब्ज मैल अंतरावर आहे. नेपच्यूनचे सूर्यापासूनचे अंतर साधारणत: ४,४९८,२५२,९०० कि. मी. एवढे आहे व त्याचा व्यास साधारणत: ४९,५२८ कि. मी. एवढे आहे.
नेपच्यूनला स्वत:भोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास साधारणत: १९ दिवस लागतात. तर सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास साधारणत: १६५ वर्षे लागतात.
अंतराळयानाने पाठवलेल्या माहितीप्रमाणे नेपच्यून ग्रहाभोवती देखील कडे आढळून आले आहे. परंतु इतर ग्रहांच्या कड्यांप्रमाणे हे कडे गोलाकार नसून घोड्याच्या नालेसारखे वाटते. ही कडी दुर्बिणीतून दिसत नाहीत.
नेपच्यून ग्रहावर मिथेन या विषारी वायूचे बनलेले आहे.
नेपच्यून ग्रहाला एकूण ११ चंद्र आहेत.

युरेनस

2008-06-16T13:25:00.003+05:30

युरेनस हा सूर्यमालेतील सातवा ग्रह. शनी ग्रहानंतरचे इतर ग्रह आपल्याला नुसत्या डोळ्यांनी दिसत नाहीत ते पाहण्यासाठी दुर्बिणीची आवश्यकता भासते. ह्या ग्रहा शोध विल्यम हर्षल यांनी १३ मार्च १७८१ रोजी लावला. युरेनस ग्रहाला स्वत:भोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास १६ तास लागतात. व सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास ८४ वर्ष लागतात.
युरेनस सूर्याला पश्चिमेकडून पूर्वेकडे प्रदक्षिणा करत असला तरी तो स्वत:भोवती मात्र पूर्वेकडून पश्चिमेकडे प्रदक्षिणा पूर्ण करतो. युरेनसचा व्यास साधारणत: ५१,११९ कि. मी. एवढा आहे.
युरेनस त्याच्या आसाभोवती ९८ अंशांनी कललेला असलेल्यामुळे तो घरंगळत चालल्यासारखा दिसतो. यामुळे कधी कधी युरेनसच्या ध्रुवाचे तर कधी कधी विषुववृत्तीय भाग दिसतो.
युरेनसला देखील शनी ग्रहाप्रमाणे कडे आढळले आहे पण ही कडा दुर्बिणीतून दिसत नाहीत. ही कडा युरेनसच्या केंद्राभागापासून ५०,००० कि. मी. अंतरावर आहे.
युरेनस ग्रहाला एकूण १५ चंद्र आहेत.
युरेनस ग्रह आपल्या कक्षेवरुन दर सेकंदाला एक मैल सरकतो. तसेच युरेनसभोवती देखील चुंबकीय क्षेत्र असल्याचे आढळून आले आहे.

शनी

2008-04-16T13:11:00.003+05:30

शनी हा सूर्यामालेतील सहावा ग्रह। गुरु ग्रहानंतर आकाराने सर्वात मोठा ग्रह पण हा त्याच्या आकारापेक्षा त्याच्या भोवताली असलेल्या देखण्या कड्यांमुळे अधिक प्रसिध्द आहे.

शनी ग्रह देखील गुरु ग्रहाप्रमाणे वायुरुपी ग्रह आहे। शनीला स्वत:भोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास साधारणत: १० तास लागतात व सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास साधारणत: २९ वर्ष लागतात. शनी ग्रहाचे सूर्यापासूनचे अंतर साधारणत: १,४२६,७२५,४०० कि. मी. एवढे आहे.

शनी ग्रह आकाराने प्रचंड असलातरी याची घनता पाण्यापेक्षा कमी आहे, म्हणजे जर शनी पाण्यात पडला तरी तो त्या पाण्यावर सहज तरंगेल.

शनी ग्रहाभोवती असणाऱ्या असंख्य लहान मोठ्या खडकांनी मिळून कडी निर्माण झाली आहेत। वस्तुत: या कड्यांची संख्या असंख्य आहेत. या कड्यांची प्रामुख्यांनी सात वेगवेगळ्या कड्यांमध्ये विभागणी करण्यात आली आहे. या कड्यांमध्ये एक मोठी पोकळी दिसते या पोकळीला "कॅसिनी डिव्हिजन" असे म्हणतात. या पोकळीतील दोन कड्यांमधील अंतर ४,००० कि. मी. पोकळी आहे.

शनी ग्रह त्याच्या अक्षाभोवती साधारणत: २८ अंशांनी कललेला असलेल्यामुळे पृथ्वीवरुन आपणास शनीची कडी व्यवस्थित दिसतात, काही वेळा पृथ्वी शनीच्या विषुववृत्ताच्या पातळीत येते, त्यावेळी शनीच्या कडा पृथ्वीवरून दिसेनाशा होतात व फक्त एक बारीक रेषा दिसते.

शनीला एकूण ३० चंद्र आहेत.

गुरु

2008-03-25T14:39:00.002+05:30

गुरु ग्रह हा आपल्या सूर्यमलेतील पाचवा ग्रह, गुरु ग्रह नावाप्रमाणेच सूर्यमालेतील इतर सर्व ग्रहांचा गुरुच आहे. कारण गुरु ग्रह हा सर्व ग्रहांपेक्षा आकाराने सर्वात मोठा आहे. याचा व्यास साधारणत: १,४२,९८५ कि. मी. एवढे आहे, म्हणजेच आपल्या पृथ्वीसारख्या ११ पृथ्वी गुरु ग्रहाच्या व्यासावर सहजच एका ओळीत बसतील. गुरुचे सूर्यापासूनचे अंतर ७७८,४१२,०१० कि. मी. एवढे आहे.
सूर्यमालेतील बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगळ हे ग्रह घनरुप पदार्थांनी बनलेले आहेत. तर गुरु ग्रहाचा अंतर्भाग द्रवरुप लोखंडाचा आहे व त्याचा पृष्ठभागावर वायूचे दाट ढग आहेत. गुरुच्या पृष्ठभाग वायुरुपी असल्यामुळे तेथे मोठ्या प्रमाणात वादळ होत असतात. ह्या वादळांमुळेच गुरुवर आडवे पट्टे व एक मोठा भोवरा निर्माण झाला आहे. त्या भोवऱ्याला रक्तरंजीत लाल ठिपका असे देखील म्हणतात. या मोठ्या भोवऱ्याचा आकार आपल्या पृथ्वीच्या तिपट्ट आहे.
गुरु ग्रहाचे आकाराप्रमाणे त्याचे गुरुत्वाकर्षण देखील प्रचंड आहे. तसेच त्याचा स्वत:भोवती फिरण्याचा वेग देखील प्रचंड आहे. गुरुला स्वत:भोवती प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास ९ तास ५० मिनिटे लागतात. तर सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास त्यास १२ वर्ष लागतात. गुरुसुध्दा पृथ्वीप्रमाणे एक मोठा चुंबकिय ग्रह आहे.
गुरुला दुर्बिणीने पाहिल्यास त्याचे चार चंद्र दिसतात. हे चंद्र प्रथम गॅलिलिओने पाहिले म्हणून या चंद्राना गॅलिलिओचे चंद्र देखील म्हणतात. या चार चंद्रांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत - इयो, युरोपा, गॅनिमेड व कॅलिस्टो. असे गुरुचे लहान मोठे मिळून एकूण ६१ चंद्र आहेत.

लघुग्रह

2008-03-25T14:34:00.001+05:30

लघुग्रह म्हणजे ठराविक आकार नसलेले लहान-मोठे दगड जे मंगळ व गुरु या ग्रहांच्यामध्ये सूर्याभोवती गोलाकार अशी प्रदक्षिणा पूर्ण करतात. या लघुग्रहांच्या पट्ट्यात असंख्य असे लघुग्रह आहेत. यांचे सूर्यापासूनचे अंतर साधारणत: २.७ खगोलिय एकक आहे.

मंगळ

2008-03-18T14:05:00.004+05:30

मंगळ हा सूर्यमालेतील पृथ्वीनंतरचा चौथा ग्रह. हा आकाराने पृथ्वीच्या व्यासाच्या निम्याहून थोडा जास्तच म्हणजे ६,७९५ कि. मी. एवढे आहे, व सूर्यापासुन याचे अंतर साधारणत: २२२७,९३६,६४० कि. मी. एवढे आहे. मंगळ हा ग्रह पृथ्वीच्या दृष्टीने पहिला बहिर्ग्रह असल्यामुळे आपल्या आकाशात हा संपूर्ण रात्रभर देखील दिसतो.
मंगळ ग्रहाला स्वत:भोवती फिरण्यास २४ तास ३६ मिनिटे लागतात, तसेच सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास मंगळास ६८७ दिवस लागतात मंगळदेखील पृथ्वीप्रमाणे त्याच्या आसाभोवती २५.१९ अंशांनी कललेला असल्यामुळे याच्यावरदेखील पृथ्वीप्रमाणे उन्हाळा व हिवाळा असे दोन ऋतु आहेत.

हा ग्रह लालसर तांबडा रंगाचा दिसतो. मंगळावर अनेक ठिकाणी ज्वालामुखी आढळले आहेत. यापैकी कित्येक ज्वालामुखी अजूनही जीवंत आहेत. मंगळावर निरीक्षणाद्वारे कालव्याच्या खुणा आढळल्या आहेत, यावरून पूर्वी या ग्रहावर पाणी वाहत असावे असा अंदाज आहे. तसेच या ग्रहावर एक प्रचंड मोठी एक दरी आहे ती आपल्याला पृथ्वीवरुन शक्तीशाली दुर्बिणीतून सुध्दा दिसते. या दरीला "मरिना दरी" असे म्हणतात.
मंगळावर सूर्याच्या बाजूवरील भागाचे तापमान साधारणत: २० अंश सेल्सीयस तर विरुध्द भागाचे तापमान १८० अंश सेल्सीयस असते.

मंगळ ग्रहाला दोन चंद्र आहेत. त्यातील जवळ असलेल्या चंद्राचे नाव फोबोस व दुरच्या चंद्राचे नाव डिमॉस आहे. यापैकी फोबोस मंगळापासून ५,८८० मैल आणि डिमॉस १४,६०० मैल अंतरावरुन मंगळाभोवती प्रदक्षिणा पूर्ण करतात.

पृथ्वी

2008-03-10T12:56:00.002+05:30

आपली पृथ्वी शुक्र ग्रहानंतर सूर्यमालेतील तिसरा ग्रह. आपली पृथ्वी एक संपूर्ण विश्वामधील जीवसृष्टी असलेली एकमेव ग्रह आहे. पृथ्वीला निळा ग्रह सुध्दा म्हणतात.
पृथ्वीचा व्यास १२,७५६ कि. मी. एवढा आहे, व सूर्यापासून पॄथ्वीचे अंतर साधारणपणे १४९,५९७,८९० कि. मी. एवढे आहे.
पृथ्वीला स्वत:भोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास २४ तास लागतात. तसेच सूर्याभोवती प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास ३६५ दिवस लागतात. या ३६५ दिवसांच्या कालावधीला आपण एक वर्ष म्हणतो. पृथ्वी तिच्या आसाभोवती २३.५ अंशांनी कललेली आहे आणि याच स्थितीत ती स्वत:भोवती व सूर्याभोवती प्रदक्षिणा पूर्ण करते म्हणूनच पृथ्वीवर उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा असे ऋतूचक्र सुरु असते.
आपल्या पृथ्वीवर सूर्याचा प्रकाश पोहचण्यासाठी साधारणत: ८ मिनिटे लागतात. पृथ्वी सूर्याभोवती वर्तुळाकार मार्गाने प्रदक्षिणा पूर्ण करते. या प्रदक्षिणेमध्ये थोडाजरी फरक पडला असता तर पृथ्वीवर जीवसृष्टी निर्माण झाली नसती, तसेच पृथ्वीची रचना, गुरुत्वाकर्षण व सूर्यापासूनचे ठराविक अंतर आणि पृथ्वीवर असलेले वातावरण यामुळेच आपल्या पृथ्वीवर सजीवसृष्टी निर्माण झाली असावी.
पृथ्वीला एक उपग्रह आहे तो म्हणजे आपला चंद्र.

शुक्र

2008-03-05T14:21:00.002+05:30

शुक्र आपल्या सूर्यमालेतील बुध ग्रहनंतरचा दुसरा ग्रह. हा आकाराणे आपल्या पृथ्वीएवढाच आहे. याचा व्यास १२,१०४ कि. मी. एवढा आहे. शुक्र देखील आंतरग्रह आहे. यामुळेच शुक्रदेखील आपल्याला आकाशात फक्त सकाळी किंवा संध्याकाळीच दिसतो.
या ग्रहावर वातावरण अतिशय दाट असल्यामुळे सूर्याचा शुक्रावर पडलेला प्रकाश मोठ्याप्रमात परावर्तित होतो. म्हणुन शुक्र आपल्याला इतर ग्रहांपेक्षा अधिक तेजस्वी दिसतो.
शुक्राला स्वत:भोवती फिरण्यास २४३ दिवस लागतात. तर सूर्याभोवती प्रदक्षिणा पुर्ण करण्यास २२५ दिवस लागतात. तसे बघितले तर शुक्रावरील एक दिवस हा त्याच्या वर्षापेक्षाही मोठा आहे.
शुक्राचे सूर्यापासूनचे अंतर १०८,२०८,९३० कि. मी. एवढे आहे. सूर्यमालेतील इतर सर्व ग्रह एकसारख्याच दिशेने म्हणजे पश्चिमेकडून पुर्वेकडे या दिशेने फिरतात. फक्त शुक्र हा एकच ग्रह पुर्वेपासून पश्चिमेकडे फिरतो.
शुक्र हा देखील आंतरग्रह असल्यामुळे याचेसुध्दा सूर्यावरील अधिक्रमण आपणास पहावयास मिळते.
शुक्राला देखील एकही चंद्र नाही.

बुध

2007-12-14T19:40:00.000+05:30

बुध आपल्या सूर्यामालेतील सूर्याला सर्वात जवळ असलेला ग्रह. हा आपल्या पृथ्वीच्या चंद्रपेक्षा थोडा आकाराने मोठा आहे. याचा व्यास ४,८७८ कि. मी. एवढे आहे. तसेच सूर्य आणि पृथ्वीच्या मध्ये असल्यामुळे बुध ग्रहास आंतग्रह असेही म्हणतात, म्हणूनच बुध ग्रह सकाळी आणि संध्याकाळीच आपल्याला आकाशात दिसतो. पण बुध ग्रह नेहमीच दिसतो असे नाही. बुध ग्रह वर्षभरात फक्त काही काळच दिसतो.
बुध ग्रह साधारणत: ५९ दिवसात स्वत:भोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करतो तर सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास ८८ दिवस लागतात. सूर्यापासून बुध ग्रह हा फक्त ५७,९०९,१७५ कि. मी. एवढ्या अंतरावर आहे. या ग्रहाचे सूर्याच्या बाजूकडील भागाचे तापमान ४२० अंश सेल्सीयस इतके प्रचंड असते, तर सूर्याच्या विरुध्द बाजूकडील तापमान अत्यंत थंड म्हणजेच -२०० अंश सेल्सीयस असते. या दोन्ही तापमानात कोणताही सजीव जीवंत राहू शकणार नाही. तसेच या ग्रहावर वातावरण नसल्यामुळे सातत्याने होणाऱ्या उल्कावर्षावाने बुध ग्रह फारच खडबडीत दिसतो. या ग्रहावर गुरुत्वाकर्षण कमी असल्यामुळे यावर वातावरणाचा अभाव जाणवतो.
बुध ग्रहाचा सूर्याभोवती भ्रमणाचा मार्ग हा दीर्घ वर्तुळाकृती आहे. तसेच सूर्याच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे बुधाच्या भ्रमण मार्गावर मोठा परीणाम होतो.
बुध ग्रह हा आंतरग्रह असल्यामुळे आपल्याला त्याच्या कलासुध्दा पहावयास मिळतात, तसेच काहीवेळेस आपणास पृथ्वीवरुन बुधाचे सूर्यावरील अधिक्रमण पहावयास मिळते.
बुध ग्रहास एकही उपग्रह (चंद्र) नाही.

सूर्य

2007-12-04T14:54:00.000+05:30

मगील लेखात आपण आपल्या सूर्यमालेचा जन्म कसा झाला ते पाहिले.
आत्ता आपण आपल्या ग्रहमालेविषयी माहिती पाहूया.

प्रथम सूर्याची माहिती पाहू.

सूर्य हा आपल्या सूर्यमालेचा प्रमुख तारा. या सूर्याभोवतीच आपली ग्रहमाला फिरते.

सूर्य हा पृथ्वीच्या सर्वात जवळ असलेला तारा. या सूर्यामुळेच आपल्या पृथ्वीवरील सजीवांस जगण्यास अवश्यक उर्जा मिळते.

आपल्या सूर्यमालेतील सर्वात अत्यवश्यक घटक असलेला सुर्य सर्वच बाबतीत प्रचंड मोठा आहे. सूर्याचा आकार आपल्या पृथ्वीच्या मानाने खुप मोठा आहे, साधारणपणे सूर्याच्या व्यासावर १०९ पृथ्वी राहू शकतील. थोडक्यात सूर्याचा व्यास साधारणपणे १३,९२,००० कि. मी. एवढा आहे.

सूर्यावर प्रामुख्याने हायड्रोजन व हिलीयम वायू आढळतात। सूर्यावर दर सेकंदाला हजारो टन हायड्रोजन वायूचे जळून हिलीयम वायूमध्ये रुपांतर होते.

सूर्याच्या पृष्ठभागावरील तापमान ६००० अंश सेल्सीअस व गाभ्यातील तापमान सुमारे १,६०,००० अंश सेल्सीअस इतके आहे.

आपल्या सुर्यमालेचा जन्म

2007-08-21T14:41:00.001+05:30

पाच अब्ज वर्षापूर्वी आपल्या आकाशगंगेच्या असंख्य तारकांमध्ये धुळीकण आणि वायुचा एक विशाल कृष्णवर्णी मेघ अवकाशात तरंगत होता. हा मेघ सर्व दिशांना निराकार आणि निर्विकार फिरत होता. एक दिवस अचानक त्या मेघाच्या स्वरुपात कायापालट होण्यास सुरुवात झाली.
अचानक या विशाल मेघाच्या आकुंचनाला सुरुवात झाली. मेघातील अती सुक्ष्म कण परस्परांच्या जवळ येऊ लागले. या कणांची गती क्षणाक्षणाला वाढू लागली आणि हा विशाल मेघ आपल्याच गुरुत्वाकर्षाणामुळे कोलमडू लागला. प्रारंभी हि प्रक्रिया हळुवार होत होती, कालांतराने या प्रक्रियेने चांगलाच वेग धरला. हे चक्र असेच लक्षावधी वर्षे चालू होते. शेवटी मेघाच्या केंद्रभागी अतीघन असा गाभा निर्माण झाला. त्या गाभ्याचे गुरुत्वकर्षण अती उच्च झाले. आकुंचन होताना ते मेघ जवळील उष्णता बाहेर प्रक्षेपित करीत होते.

मेघाच्या मुख्य स्वरुपाला आता हळूहळू आकार येऊ लागला. या मेघाला प्रथम दिर्घ वर्तुळाकार व नंतर बैलगाडीच्या चाकाप्रमाणे आकार प्राप्त झाला. चाकाच्या केंद्रस्थानी गुरुत्वाकर्षण, घनता व तापमान यांचे प्रमाण सर्वात जास्त होते. मेघांच्या भ्रमण कक्षे बाहेर असलेली धूळ आणि वायु अंतर्भागात जाऊ शकत नव्हते. त्यामुळे त्या चाकाच्या निरनिरळ्या भागात त्यांचे छोटे मोठे पुंजके बनू लागले. हे पुंजके स्वत:भोवती भ्रमण करता करता मुळ मेघाच्या केंद्रभागीसुद्धा भ्रमण करु लागले. हाच आपल्या ग्रहमालेचा सुरवातीचा प्रवास होता.

मेघाच्या अंतरभागात प्रचंड उष्णता निर्माण झाली व धूळीचे वाफेत रुपांतर झाले. मेघांचे तापमान वाढल्यामुळे केंद्रतील वायूचा बाह्यवर्ती दाब वाढला आणि शेवटी हा दाब एवढा वाढला की गुरुत्वाकर्षणामुळे चालू असलेली मेघांची आकुंचन क्रिया खुप मंदावली. आकुंचनाची क्रिया चालू झाल्यापासून काही सहस्त्र वर्षांनी या मेघाचे आकुंचन थांबले आणि या मेघांच्या गर्भातच आपल्या सुर्याचा जन्म झाला.

सुरुवातीला आपल्या सुर्याचे स्वरुप फार विचित्र होते. प्लुटोच्या कक्षेपर्यंत धूळ व वायु यांच्या शिवाय दुसरे काही दिसत नव्हते. रेशमी किड्याच्या कोशाप्रमाणे मेघाच्या गर्भात आपला सुर्य अतिरिक्त उष्णता विसर्जित करीत होता.

उष्णता उत्सर्जनामुळे सुर्याच्या तापमानात बदल झाला नाही, पण दाब मात्र कमी झाला. नंतरच्या काळात सुर्याचे आकुंचन होत गेले आणि काही लक्ष वर्षांनी सुर्याच्या आंतर्भागातील तापमान दीड कोटी अंश सेल्शिअसपर्यंत होत गेले. ही प्रक्रिया सुरू असताना अचानक अंतर्गत उष्णतेने विशिष्ट कमाल मर्यादा ओलांडली व अंतर्भागात आण्विक उर्जा प्रकट झाली. असे होताना हायड्रोजनच्या अणु मिलनाने हिलिअमची निर्मिती होण्यास सुरूवात झाली. हाच तो महत्वाचा क्षण होता आपल्या सुर्याच्या जन्माचा!

उष्णता वाढीचे गुरुत्वाकर्षणाच्या प्रभावामुळे आकुंचनाचे चक्र समाप्त झाले. आजपर्यंत ही प्रक्रिया सातत्याने चालू आहे.

कोषातील बहुतांश वस्तु सुर्यानेच आत्मसात केली. शिल्लक राहिलेले कणांचे अगदी लहान गोलात रुपांतर झाले. हे गोल आपआपसात टकरी घेत व तुकडे होऊन पुन्हा एकत्र येत आणि पुन्हा त्यांचे मोठ्या गोलात रुपांतर होई, ही प्रक्रिया होत असताना कही लक्ष वर्षांनी या गोळ्यांनी लहान मोठा आकार घेतला. हे गोल म्हणजेच आपले ग्रह. सुर्याच्या उष्णतेमुळे या ग्रहांवर बराच प्रभाव पडला. बुध, शुक्र, पृथ्वी व मंगळ यांचे वस्तुमान खडकंनी बनले गेले, व गुरुपासूनचे पुढील ग्रह वायुरूपी बनले. हलकी मुलद्रव्ये सुर्यापासून दूर फेकली गेली.

गुरु ग्रहाने सर्वात जास्त मुलद्रव्ये आपल्याकडे खेचुन घेतली, त्यामुळे गुरु ग्रह बराच मोठा व गुबगुबीत झाला. गुरु ग्रहाने स्वत:च्या व मंगळ ग्रहाच्या दरम्यान दुसरा ग्रह निर्माण होण्यास प्रतिबंद केला व त्या जागी लहान मोठे तुकडे तसेच अवकाशात भटकत राहिले. गुरु ग्रहाच्या प्रभावामुळे त्यांचे ग्रहात रूपांतर होऊ शकले नाही. त्या तुकड्यांस आपण लघुग्रहांचा पट्टा असे संबोधीतो.

आपल्या सुर्यामालेत काही छोट्या आकाराचे गोलही तयार झाले. ग्रहांच्या खेचाखेचीमध्ये अचानक गोल पृथ्वीच्या जाळ्यात सापडला; ज्याला आपण चंद्र असे म्हणतो. असेच इतर ग्रहांच्या बाबतीतही हेच झाले व त्यांना सुध्दा आपल्यासारखा चंद्र (उपग्रह) मिळाले. हे उपग्रह त्यांच्या ग्रहांच्या कक्षेत फिरु लागले. सर्वात जास्त उपग्रह गुरु ग्रहाला आहेत.

तसेच काहीप्रमाणे शनी ग्रहाच्या बाबतीतही झाले, पण शनीभोवतीचे काही कण एकत्र न येता तसेच शनी ग्रहाभोवती त्याच्या कक्षेत फिरत राहिले, याच कणांचे पुढे अद्वितीय अश्या कड्यांमध्ये रुपांतर झाले. अश्या प्रकारची कडी इतर ग्रहांना सुध्दा आहेत, पण ते पाहण्यास मोठी दुर्बिणीची आवश्यकता पडते. शनी ग्रहाची कडी पाहण्यासाठी साधारण दुर्बिणसुध्दा चालते.

सुर्याभोवती पसरलेल्या मेघात अनेक मुलद्रव्य होती. बुध या ग्रहावर लोहाचे प्रमाण जास्त आढळते. शुक्र, पृथ्वी व मंगळ यावर खडक, माती आणि सिलिकेट आदी मुलद्रव्य आढळतात. लघुग्रहांचा पट्टा या मुलद्रव्यांची अंतिम मर्यादा आहे. त्या पलीकडे तपमान खुप कमी होत गेले. पुढील सर्व ग्रहांवर बर्फाचे थर साचले. त्यात नायट्रोजन द्रवरूपात व मिथेन घनरुपात आढळते. नेपच्युन व युरेनसची वाढ होत असताना त्यांनी लहान मोठे आकाराचे बर्फाचे तुकडे दुर इतरस्त्र भिरकावून दिले त्यामुळे धुमकेतूच्या मेघांची निर्मीती झाली; त्यास आपण "ऊर्ट मेघ" असे म्हणतो. ह्या धुमकेतूंना सुर्यमालेत भिरकवण्याचे काम सुध्दा या दोन ग्रहांनी केले. गुरु ग्रहाने बहुतेक हे धुमकेतू स्वत:कडे खेचून घेतले व राहिलेले धुमकेतू इतर ग्रहांवर आदळले. ४.५ अब्ज वर्षांपर्यंत हा प्रकार असाच चालु होता. अशाच धुमकेतूमुळे बर्फाच्या अवस्थेत असलेले पाणी पृथ्वीवर आले, व जीवसृष्टीला पोषक असे वातावरण निर्माण झाले. पुर्वी सागरात असलेले पाणी आजच्या तुलनेत प्रचंड प्रमाणात होते.

अशी ही आपल्या सुर्यमालेच्या जन्माची थोडक्यात कहाणी. हे असेच गेले ५ अब्ज वर्ष सतत चालू आहे व पुढेही असेच चालू रहिल.

आकाशगंगेतील घटक भाग - ३

2007-07-17T16:20:00.000+05:30

बंदिस्त तारका गुच्छ (ग्लोब्युलर क्लस्टर्स)

‘बंदिस्त तारका गुच्छ’ म्हणजे अगणीत ताऱ्यांचा एकत्र समुह. ह्या प्रकारच्या ताऱ्यांचा समुह पुर्णपणे गोलाकार असतात, आणि सर्वसाधारणपणे एका मर्यादित क्षेत्रात एकवटल्यासारखे दिसतात. आकाशगंगेतील धनु राशीच्या क्षेत्रात बंदिस्त तारका गुच्छ एकत्र आहेत असे दिसतात.

बंदिस्त तारका गुच्छामध्ये १० हजार ते १० लक्ष पर्यंत अनेक तारे असू शकतात.

बंदिस्त तारका गुच्छ हे आपल्या आकाशगंगेच्या वरच्या किंवा खालच्या पातळीच्या अवकाशातच आढळतात. काही बंदिस्त तारका गुच्छ आकाशगंगेच्या जन्मानंतर काही अब्ज वर्षातच निर्माण झाले आहेत. त्यामुळे आपल्या आकाशगंगेतील वृध्द तारे या प्रकारच्या तारका गुच्छामध्येच आढळतात. बंदिस्त तारका गुच्छात रक्तरंगी राक्षसी तारे, रक्तवर्णी आणि शुभ्रवर्णी खुजे तारे, अशा वृध्द ताऱ्यांचा समावेश असतो.

बंदिस्त तारका गुच्छ आकाशगंगेभोवती तिरकस भ्रमण करतात. त्यातील काही स्वत:भोवतीही भ्रमण करतात. बंदिस्त तारका गुच्छातील तारे एकमेकांच्या जवळ असल्यामुळे ते एकमेकांच्या गतीवरही परिणाम करतात. कधी कधी बंदिस्त तारका गुच्छ आपले तारेसुध्दा गमवतात.

काही बंदिस्त तारका गुच्छ क्ष किरण उत्सर्जित करतात, तर काही बंदिस्त तारका गुच्छांमधून क्ष किरणांचे उद्रेक होतात. अशावेळी उत्सर्जित होणारी ऊर्जा, त्याच वेळेत सुर्याने उत्सर्जित केलेल्या ऊर्जेपेक्षा कित्येक पटीने मोठी असते.

वरील छायाचित्र हे एम ८० या बंदिस्त तारका गुच्छाचे आहे.

अशाप्रकारचे काही घटक आपल्या आकाशगंगेत आहेत ते आपण पाहिले.

आकाशगंगेतील घटक भाग - २

2007-07-09T16:48:00.000+05:30

खुले तारका गुच्छ

आकाशगंगेतील तारे सर्व दिशांना समप्रमाणात विखुरलेले नाहीत, तर काही ठिकाणी अनेक युवा ताऱ्यांनी आपले समुह बनवलेले आहेत या अशाच समुहांना आपण "खुले तारका गुच्छ (ऒपण क्लस्टर्स)" असे संबोधितात. असे अनेक खुले तारका गुच्छ आपल्या आकाशगंगेत विखुरलेले आहेत. त्यातील काही तारका गुच्छ आपल्याला साध्या डोळ्यांनीसुद्धा स्पष्ट दिसतात. त्यातील कृत्तिका आणि रोहिणी हे तारका गुच्छ उत्तम उदाहरण आहेत.

आत्तापर्यंत साधारणपणे ७०० खुले तारका गुच्छांचा शोध लागलेले आहेत. त्यापैकी कित्येक खुले तारका गुच्छ सुर्यापासून ६५२० प्रकाशवर्ष अंतरावर आहेत. आपल्या संपूर्ण आकाशगंगेत असंख्य खुले तारका गुच्छ असावेत असा अंदाज आहे. यातील अजुन काही ठराविक तारकागुच्छ कर्क राशीत ‘प्रेसेपे’ आणि ययाती तारकासमुहातील ‘एच’ हे आहेत. यांच्यासारख्या आकारमानासारखे मोठे तारका गुच्छही भरपूर आहेत.

खुले तारका गुच्छांचे वय कित्येक दशलक्षापासून काही अब्ज वर्षांपर्यंत असू शकते. मगाशी आपण वाचलेल्या तारका समुहांपैकी कृत्तिकेचे वय ६ कोटी वर्षे, तर एम या तारकागुच्छाचे वय ४ अब्ज वर्षे असावे.

खुले तारका गुच्छातील सर्व तारे अवकाशात एका विशिष्ट दिशेने प्रवास करतात. त्यांची गती प्रती सेकंदाला कित्येक किलोमीटर असते. ज्या तारका गुच्छातील तारे अवकाशात तुलनेने जास्त अंतर सरकतात, त्यांना गतिमान तारकागुच्छ असे म्हणतात.

चित्रात दाखविलेला खुले तारका गुच्छ हा कृत्तिकेचा आहे.

आकाशगंगेतील घटक

2007-06-20T17:37:00.000+05:30

मागील लेखात आपण आकाशगंगेची माहिती वाचली. तर या आपल्या आकाशगंगेला "मंदाकिनी" असे संबोधतात.

आत्ता आपण आपल्या आकाशगंगेतील घटक बघुया.

आंतरतारकीय वायु

आकशगंगेचे दहा टक्के वस्तुमान वायुरुपी आहे. आकाशगंगेचा आकार लक्षात घेता तिच्यामधील वायु अती विरळ व पारदर्शिच असावेत.
आकाशगंगेतील सर्पिलाकार बाहूंच्या सर्व भागांत आंतरतारकीय वायूवे अस्तित्व आहे. त्यात ७५% हायड्रोजन आणि हीलीयम या दोन वायूंचे एकुण प्रमाण ९९% आहे. हायड्रोजन वायू उदासीन अथवा विद्युतभारीत या दोन प्रकारात आढळतो. आंतरतारकीय अवकाशातील क्षेत्र हायड्रोजनच्या प्रकारावरून ओळखतात.

धूलीकण

आकाशगंगेच्या काही भागात तारे आढळत सुद्धा नाहीत. वस्तुत: तेथे प्रकाश प्रतिबंधक मेघ आहेत. त्यात काही पुर्णपणे कृष्णवर्णी असतात कही मेघांतून प्रकाश झिरपू शकतात. ह्या प्रकाशप्रतिबंधक द्रव्याला "धूळ" असे संबोधतात. धूळीकण आकाराणे अतिशय लहान असतात, ते मायक्रोमीटर या परीमाणातच मोजावे लागतात.
ऑक्सिजन, कार्बन, हायड्रोजन, नायट्रोजन आदिंचे रेणू घन भारीत होऊन त्यांचे धुळीकणांत रूपांतर होते. धुळीकणांचे वस्तुमान अगदीच नगन्य असावे. धुळीकणांचे प्रमाण सर्वत्र सारखे नसते. काही ठिकाणी ते घन इतके असतात की इतर ताऱ्यांकडून येणारा सर्व प्रकाश धुळीकणांमध्ये शोषला जातो. काही वेळा तेजस्वी तेजोमेघांच्या पार्श्वभुमीवर कृष्णवर्णी तेजोमेघ उठून दिसतात.

ग्लोब्युल्स

आपली आकाशगंगा ही एक प्रकारची अजब खजिनाच आहे. ग्लोब्यूल्स हा एक विलक्षण प्रकार, आकाशगंगेतील वैशिष्टपूर्ण आकाराचे कृष्णवर्णी मेघ म्हणजेच "ग्लोब्युल्स". ग्लोब्युल्स सर्वसाधारणपणे एक साखेच गुणधर्म दाखवतात. प्रत्येक ग्लोब्युल्सचा रंग कृष्णवर्णी असतो. ते स्वतंत्र आणि जवळ जवळ गोलाकार असतात पण त्यांचे आकार एक सारखे नाहीत. ग्लोब्युल्सचा व्यास १.३ ते ४ प्रकाशवर्ष एवढे आढळून येतात. तसेच त्यांचे वस्तुमान जास्तीत जास्त म्हणजे सुर्याच्या २०० पट जास्त तर कमीत कमी सुर्याच्या २० पट कमी असते. प्रामुख्याने ग्लोब्युल्स हायड्रोजनच्या रेणूंनी बनलेले असतात.

पुढील भागात आपण आकाशगंगेचे अजुन काही प्रकार पाहू:

चंद्र शुक्र युती

2007-05-22T14:56:00.000+05:30

दिनांक २० मे २००७ रोजी सायंकाळी शुक्र ग्रह चंद्राच्या जवळ दिसत आहे. हे मनोहरी दृश्य जुईनगर, नवी मुंबई येथून टिपलेले आहे.

हे छायाचित्र ऎपिटेक ८ मेगा पिक्सेलच्या कॆमेराने टिपले आहे.

आपली आकाशगंगा

2007-05-16T13:07:00.000+05:30

आपली आकाशगंगा म्हणजे या अफाट विश्वातील तारकांचा एक लहानसा संघ आहे. त्यात आपला सुर्य तारा या संघातील एक सामान्य सभासद आहे. या विश्वाच्या तुलनेत आपल्या आकाशगंगेचा आकार जरी लहान असला तरी तिच्यात अब्जावधी तारे आहेत. आपल्या आकाशगंगेचे विशाल स्वरुप, तिचा वैशिष्ट्यपुर्ण आकार, व त्यामधील आश्चर्यकारक तेजोमेघ या सर्व गोष्टी मनाला थक्क करतात. आपल्या आकाशगंगेच्या ज्या भागात आपले वास्तव्य आहे तेथून तिच्या भव्यपणाची कल्पना करणे केवळ अशक्य आहे. तिच्या एक टोकापासून निघलेला प्रकाशकिरण दुसर्या टोकापर्यंत पोहोचायला कमीत कमी एक लाख वर्षाचा काळ लागतो.

अमावास्येच्या रात्री आकाशाचे वर्णन करणे अशक्य आहे. कारण या रात्री आकाशात तारकांची इतकी गर्दी झालेली दिसते की, नेहमीची नक्षत्रेसुद्धा ओळखणे कठीण होते. जरा निरखून पाहिले तर असंख्य तारकांच्या गर्दीतून एक दुधाळ रंगाचा गूढ प्रवाह आपल्याला दिसतो. या गुढ प्रवाहालाच आपली आकाशगंगा आपण म्हणतो.

आपल्या आकाशगंगेची एक ग्रीक गोष्ट अशी आहे की, एके काळी ज्युपिटर देवाची पट्टराणी, जुनो, आपल्या मुलाला हर्क्युलसला स्तनपान करीत होती. हर्क्युलस अतिशय अवखळ आणि खोडकर होता. एके दिवशी जुनो हर्क्युलसला स्तनपान करीत असताना हर्क्युलसचा अवखळपणा चालू होता. त्यावेळी जुनोच्या स्तनामधून दुधाचा प्रवाह जो उसळला तो थेट स्वर्गामधून वाहू लागला. अजूनही त्याचा दुधाळ पट्टा आपल्याला आकाशात दिसतो. ग्रीक लोकांनी त्या पट्ट्याला "दुग्ध मार्ग", "मिल्की वे" असे नाव ठेवले.

आपला सुर्य मध्यवर्ती तबकडीच्या केंद्रीय पातळीतला एक मध्यम प्रतीचा तारा आहे. आकाशगंगेच्या केंद्रापासून आपला सुर्य साधारण ३५००० प्रकाशवर्ष दूर आहे.

2007-04-24T15:15:00.000+05:30

खग्रास चंद्र ग्रहण : मार्च ३, २००७

खग्रास चंद्र ग्रहण ३ मार्च रोजी पहाटे २ वाजून ४५ मि. सुरु होऊन सकाळी ६ वाजुन ४५ मि. नी सुटले. या ग्रहणातला इथे एक फोटो दिला आहे.
हा फोटो जुईनगर, नवी मुंबई येथुन काढला आहे.

फोटो काढण्यासाठी १२५ एम. एम. ची. न्युटन प्रकारातली टेलिस्कोप, आणी १८ एम. एम. ची. आयपिस लेन्स व ८ मेगा पिक्सेलचा अपिटेकचा डिजीटल केमेरा वापरला.

छायाचित्र श्री. अमोल र. भाईंदरकर आणी श्री. सुदेश रा. धोत्रे यांच्या संयोगाने

2007-04-24T15:00:00.000+05:30

खंदाग्रस सुर्यग्रहन : मार्च १९, 2007

या दिवशी आपल्या येथे गुढी पाडवा हा सण होता. आपल्या येथे खंडग्रास सुर्यग्रहण पहाटे सुर्य उगवतनाच लागले होते. या सुर्य ग्रहणाचे फोटो नवी मुंबईतील जुईनगर येथून काढले आहेत. या फोटोतील देखावा एम. आय. डि. सी. भागातील डोंगर रांगांतून घेतला आहे. हे सुर्य ग्रहण साधारण ५० मि. चालले होते.

फोटो काढण्यासाठी १२५ एम. एम. ची. न्युटन प्रकारातली टेलिस्कोप, आणी १८ एम. एम. ची. आयपिस लेन्स व ८ मेगा पिक्सेलचा अपिटेकचा डिजीटल केमेरा वापरला.

छायाचित्र श्री. अमोल र. भाईंदरकर आणी श्री. सुदेश रा. धोत्रे यांच्या संयोगाने

2007-04-24T14:54:00.000+05:30

चंद्र आणि मंगल पिधन युति : १४ अप्रिल २००७

या फोटोमध्ये एक बिंदू दिसतो तो मंगळ ग्रह आहे. तो दिनांक १४ एप्रिल २००७ रोजी पहाटे ५.४५ मिनिटांनी चंद्राच्या मागे गेला. आणि सकाळी सुर्य उगवल्यावर ६.१० मिनिटांनी मंगळ चंद्राच्या पाठून बाहेर आला.

पिधान युती म्हणजे आपल्या सुर्यमालेतील ग्रह आणी तारे चंद्राच्या काही काळासाठी मागे जातात व थोड्या वेळाने पुन्हा दिसु लागतात.
फोटो काढण्यासाठी १२५ एम. एम. ची. न्युटन प्रकारातली टेलिस्कोप, आणी १८ एम. एम. ची. आयपिस लेन्स व ८ मेगा पिक्सेलचा अपिटेकचा डिजीटल केमेरा वापरला.

छायाचित्र श्री. अमोल र. भाईंदरकर आणी श्री. सुदेश रा. धोत्रे यांच्या संयोगाने