बंदिस्त तारका गुच्छ (ग्लोब्युलर क्लस्टर्स)
‘बंदिस्त तारका गुच्छ’ म्हणजे अगणीत ताऱ्यांचा एकत्र समुह. ह्या प्रकारच्या ताऱ्यांचा समुह पुर्णपणे गोलाकार असतात, आणि सर्वसाधारणपणे एका मर्यादित क्षेत्रात एकवटल्यासारखे दिसतात. आकाशगंगेतील धनु राशीच्या क्षेत्रात बंदिस्त तारका गुच्छ एकत्र आहेत असे दिसतात.
बंदिस्त तारका गुच्छामध्ये १० हजार ते १० लक्ष पर्यंत अनेक तारे असू शकतात.
बंदिस्त तारका गुच्छ हे आपल्या आकाशगंगेच्या वरच्या किंवा खालच्या पातळीच्या अवकाशातच आढळतात. काही बंदिस्त तारका गुच्छ आकाशगंगेच्या जन्मानंतर काही अब्ज वर्षातच निर्माण झाले आहेत. त्यामुळे आपल्या आकाशगंगेतील वृध्द तारे या प्रकारच्या तारका गुच्छामध्येच आढळतात. बंदिस्त तारका गुच्छात रक्तरंगी राक्षसी तारे, रक्तवर्णी आणि शुभ्रवर्णी खुजे तारे, अशा वृध्द ताऱ्यांचा समावेश असतो.
बंदिस्त तारका गुच्छ आकाशगंगेभोवती तिरकस भ्रमण करतात. त्यातील काही स्वत:भोवतीही भ्रमण करतात. बंदिस्त तारका गुच्छातील तारे एकमेकांच्या जवळ असल्यामुळे ते एकमेकांच्या गतीवरही परिणाम करतात. कधी कधी बंदिस्त तारका गुच्छ आपले तारेसुध्दा गमवतात.
काही बंदिस्त तारका गुच्छ क्ष किरण उत्सर्जित करतात, तर काही बंदिस्त तारका गुच्छांमधून क्ष किरणांचे उद्रेक होतात. अशावेळी उत्सर्जित होणारी ऊर्जा, त्याच वेळेत सुर्याने उत्सर्जित केलेल्या ऊर्जेपेक्षा कित्येक पटीने मोठी असते.
वरील छायाचित्र हे एम ८० या बंदिस्त तारका गुच्छाचे आहे.
अशाप्रकारचे काही घटक आपल्या आकाशगंगेत आहेत ते आपण पाहिले.
‘बंदिस्त तारका गुच्छ’ म्हणजे अगणीत ताऱ्यांचा एकत्र समुह. ह्या प्रकारच्या ताऱ्यांचा समुह पुर्णपणे गोलाकार असतात, आणि सर्वसाधारणपणे एका मर्यादित क्षेत्रात एकवटल्यासारखे दिसतात. आकाशगंगेतील धनु राशीच्या क्षेत्रात बंदिस्त तारका गुच्छ एकत्र आहेत असे दिसतात.
बंदिस्त तारका गुच्छामध्ये १० हजार ते १० लक्ष पर्यंत अनेक तारे असू शकतात.
बंदिस्त तारका गुच्छ हे आपल्या आकाशगंगेच्या वरच्या किंवा खालच्या पातळीच्या अवकाशातच आढळतात. काही बंदिस्त तारका गुच्छ आकाशगंगेच्या जन्मानंतर काही अब्ज वर्षातच निर्माण झाले आहेत. त्यामुळे आपल्या आकाशगंगेतील वृध्द तारे या प्रकारच्या तारका गुच्छामध्येच आढळतात. बंदिस्त तारका गुच्छात रक्तरंगी राक्षसी तारे, रक्तवर्णी आणि शुभ्रवर्णी खुजे तारे, अशा वृध्द ताऱ्यांचा समावेश असतो.
बंदिस्त तारका गुच्छ आकाशगंगेभोवती तिरकस भ्रमण करतात. त्यातील काही स्वत:भोवतीही भ्रमण करतात. बंदिस्त तारका गुच्छातील तारे एकमेकांच्या जवळ असल्यामुळे ते एकमेकांच्या गतीवरही परिणाम करतात. कधी कधी बंदिस्त तारका गुच्छ आपले तारेसुध्दा गमवतात.
काही बंदिस्त तारका गुच्छ क्ष किरण उत्सर्जित करतात, तर काही बंदिस्त तारका गुच्छांमधून क्ष किरणांचे उद्रेक होतात. अशावेळी उत्सर्जित होणारी ऊर्जा, त्याच वेळेत सुर्याने उत्सर्जित केलेल्या ऊर्जेपेक्षा कित्येक पटीने मोठी असते.
वरील छायाचित्र हे एम ८० या बंदिस्त तारका गुच्छाचे आहे.
अशाप्रकारचे काही घटक आपल्या आकाशगंगेत आहेत ते आपण पाहिले.
